Ký sinh trùng thú y: Phân loại, đường lây và cách kiểm soát ở vật nuôi

  17/11/2026

Một đàn vật nuôi vẫn ăn uống bình thường nhưng tăng trọng chậm, một số con gầy yếu kéo dài hoặc thường xuyên xuất hiện tình trạng ngứa, rụng lông có thể đang gặp vấn đề liên quan đến ký sinh trùng. Tuy nhiên, những biểu hiện này không phải lúc nào cũng rõ ràng, đặc biệt khi vật nuôi nhiễm ở mức độ thấp hoặc chưa xuất hiện triệu chứng lâm sàng.

Ký sinh trùng thú y là những sinh vật sống trên hoặc bên trong cơ thể vật nuôi, sử dụng vật chủ để lấy dinh dưỡng hoặc hoàn thành một phần vòng đời. Tùy loài và vị trí ký sinh, chúng có thể gây tổn thương đường tiêu hóa, thiếu máu, viêm da, ảnh hưởng đến chức năng cơ quan và làm giảm hiệu quả sản xuất.

Trong chăn nuôi heo, bò, trâu, dê, cừu và gia cầm, kiểm soát ký sinh trùng không đơn giản là sử dụng thuốc tẩy giun hoặc thuốc diệt ve theo lịch cố định. Người chăn nuôi cần hiểu ký sinh trùng tồn tại ở đâu, lây truyền như thế nào và những yếu tố nào khiến đàn liên tục bị tái nhiễm.

Việc kết hợp theo dõi sức khỏe, xét nghiệm phù hợp, quản lý môi trường và sử dụng thuốc có trách nhiệm giúp trang trại giảm nguy cơ bệnh ký sinh trùng, đồng thời hạn chế tình trạng kháng thuốc và tồn dư trong sản phẩm chăn nuôi.

Khi vật nuôi có dấu hiệu bất thường, nên nghĩ đến nhóm ký sinh trùng nào?

Ký sinh trùng có thể gây nhiều dạng tổn thương khác nhau. Quan sát triệu chứng là bước đầu tiên để nhận diện nguy cơ, nhưng cần kết hợp với điều kiện chăn nuôi và xét nghiệm để xác định nguyên nhân.

Biểu hiện ở vật nuôi Nhóm ký sinh trùng cần xem xét Hướng kiểm tra ban đầu
Tiêu chảy, gầy yếu, tăng trọng kém Giun đường tiêu hóa, cầu trùng và một số đơn bào khác Kiểm tra phân, khẩu phần, nước uống và điều kiện vệ sinh
Niêm mạc nhợt, yếu sức, giảm thể trạng Một số giun hút máu, ngoại ký sinh trùng hút máu hoặc ký sinh trùng đường máu Đánh giá tình trạng thiếu máu và xét nghiệm phù hợp
Ngứa, cọ xát, rụng lông, đóng vảy Ve ghẻ, chấy, rận và một số ngoại ký sinh trùng khác Khám da, lông và xác định tác nhân
Xuất hiện nhiều ve trên cơ thể Ve hút máu và nguy cơ mắc bệnh do ve truyền Kiểm tra vật nuôi, khu vực nuôi và các dấu hiệu toàn thân
Năng suất giảm kéo dài nhưng ít triệu chứng Có thể liên quan đến nhiễm ký sinh trùng dưới lâm sàng Theo dõi tăng trọng, năng suất và đánh giá sức khỏe đàn

Lưu ý: Tiêu chảy, thiếu máu hoặc rụng lông không phải dấu hiệu đặc hiệu của bệnh ký sinh trùng. Những vấn đề về dinh dưỡng, bệnh truyền nhiễm và các rối loạn sức khỏe khác cũng có thể gây biểu hiện tương tự.

Nếu vật nuôi suy yếu nhanh, mất nước nặng, thiếu máu nghiêm trọng hoặc nhiều cá thể cùng mắc bệnh, cần liên hệ bác sĩ thú y sớm để đánh giá và xử lý.

1. Ký sinh trùng thú y gồm những nhóm nào?

Hình ảnh hiển vi trứng và ấu trùng ký sinh trùng minh họa các nhóm nội ký sinh trùng ở vật nuôi
Ký sinh trùng thú y được chia thành nội ký sinh trùng và ngoại ký sinh trùng. Nội ký sinh trùng gồm giun, sán và một số đơn bào sống bên trong cơ thể, trong khi ngoại ký sinh trùng thường xuất hiện trên da, lông và bề mặt vật nuôi.

Ký sinh trùng là những sinh vật phụ thuộc vào vật chủ để sinh sống, lấy dinh dưỡng hoặc hoàn thành một phần chu kỳ phát triển. Vật chủ có thể là gia súc, gia cầm hoặc nhiều loài động vật khác.

Trong thú y, cách phân loại phổ biến dựa vào vị trí sinh sống của ký sinh trùng, gồm nội ký sinh trùng và ngoại ký sinh trùng.

Nội ký sinh trùng: Tồn tại bên trong cơ thể vật nuôi

Nội ký sinh trùng (endoparasites) có thể sống trong đường tiêu hóa, máu, gan, phổi hoặc những mô và cơ quan khác.

Giun tròn (Nematodes)

Giun tròn là nhóm ký sinh trùng phổ biến ở nhiều loài gia súc và gia cầm. Một số loài sống trong đường tiêu hóa, trong khi những loài khác có thể ký sinh ở các cơ quan khác.

Tùy tác nhân và mức độ nhiễm, giun tròn có thể gây:

  • Tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa.
  • Giảm khả năng hấp thu chất dinh dưỡng.
  • Thiếu máu ở những loài hút máu.
  • Gầy yếu và chậm tăng trưởng.
  • Suy giảm thể trạng khi nhiễm kéo dài.

Một số trường hợp nhiễm giun không xuất hiện triệu chứng rõ ràng nhưng vẫn có thể ảnh hưởng đến hiệu quả chăn nuôi.

Sán lá (Trematodes)

Sán lá là nhóm giun dẹp có thể ký sinh tại gan, đường mật, đường tiêu hóa hoặc các cơ quan khác tùy loài.

Trong đó, sán lá gan là nhóm đáng chú ý ở gia súc chăn thả tại những khu vực có điều kiện môi trường thuận lợi cho vòng đời ký sinh trùng.

Nhiều loài sán lá gan cần ốc nước ngọt làm vật chủ trung gian. Vì vậy, nguy cơ nhiễm không chỉ liên quan đến sức khỏe cá thể mà còn phụ thuộc vào nguồn nước, môi trường và khu vực chăn thả.

Sán dây (Cestodes)

Sán dây có cơ thể dẹp, thường gồm nhiều đốt ở giai đoạn trưởng thành.

Một số loài sán dây trưởng thành sống trong đường ruột, trong khi giai đoạn ấu trùng của những loài khác có thể tồn tại trong mô hoặc cơ quan của vật chủ trung gian.

Không phải mọi loài sán dây đều gây bệnh theo cùng một cơ chế. Đường lây, mức độ tổn thương và phương pháp kiểm soát có thể khác nhau đáng kể.

Ký sinh trùng đơn bào (Protozoa)

Đơn bào ký sinh là những sinh vật đơn bào có thể sống trong đường ruột, máu hoặc các mô của vật chủ.

Một số tác nhân thường được quan tâm gồm:

  • Cầu trùng (Coccidia): Có thể gây tổn thương đường ruột, tiêu chảy và ảnh hưởng đến tăng trưởng, đặc biệt ở vật nuôi non.
  • Cryptosporidium: Có thể gây bệnh tiêu hóa ở một số loài vật nuôi.
  • Toxoplasma gondii: Có vòng đời liên quan đến họ mèo và có thể lây nhiễm ở nhiều loài động vật.
  • Babesia: Là nhóm ký sinh trùng đường máu, có thể được truyền qua một số loài ve.

Các nhóm đơn bào này có vòng đời và đường lây khác nhau. Vì vậy, không thể sử dụng một phương pháp phòng bệnh hoặc một loại thuốc chung cho tất cả.

Ngoại ký sinh trùng: Sống trên da và bề mặt cơ thể

Ngoại ký sinh trùng (ectoparasites) sinh sống trên da, lông hoặc các cấu trúc bên ngoài cơ thể vật nuôi.

Ve hút máu (Ticks)

Ve có thể ký sinh trên gia súc và nhiều loài động vật khác.

Khi hút máu, ve có thể gây kích ứng, tổn thương da và góp phần gây thiếu máu nếu mức độ nhiễm cao.

Đáng chú ý, một số loài ve còn là vật truyền các tác nhân gây bệnh, chẳng hạn ký sinh trùng đường máu thuộc nhóm Babesia.

Không phải mọi loài ve đều truyền cùng một tác nhân. Nguy cơ phụ thuộc vào loài ve, vật chủ và tình hình dịch tễ tại địa phương.

Ve ghẻ (Mites)

Một số loài ve ghẻ có thể gây:

  • Ngứa.
  • Viêm da.
  • Dày da.
  • Đóng vảy.
  • Rụng lông.
  • Tổn thương do cọ xát kéo dài.

Khi vật nuôi bị ngứa liên tục, hoạt động ăn uống và nghỉ ngơi có thể bị ảnh hưởng, từ đó làm giảm thể trạng.

Chấy và rận (Lice)

Chấy, rận thường sống trên da hoặc lông của vật nuôi. Tùy loài, chúng có thể hút máu hoặc sử dụng các thành phần trên bề mặt da làm nguồn dinh dưỡng.

Những đàn nhiễm nhiều có thể xuất hiện tình trạng ngứa, cọ xát, tổn thương da và giảm thể trạng.

Ruồi ký sinh và một số côn trùng khác

Một số loài ruồi có thể hút máu, gây kích ứng hoặc có giai đoạn ấu trùng ký sinh trong mô động vật.

Ngoài ra, một số côn trùng có vai trò truyền tác nhân gây bệnh. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa côn trùng trực tiếp ký sinh trên vật nuôi và côn trùng chủ yếu đóng vai trò vật truyền bệnh.

Nội ký sinh trùng và ngoại ký sinh trùng khác nhau thế nào?

Tiêu chí Nội ký sinh trùng Ngoại ký sinh trùng
Vị trí sinh sống Đường tiêu hóa, máu, gan, phổi, các mô bên trong Da, lông và bề mặt cơ thể
Nhóm thường gặp Giun tròn, sán lá, sán dây, đơn bào Ve, ve ghẻ, chấy, rận, một số loài ruồi ký sinh
Biểu hiện phổ biến Tiêu chảy, thiếu máu, gầy yếu, giảm tăng trưởng Ngứa, rụng lông, viêm da, tổn thương da
Phương pháp phát hiện Xét nghiệm phân, máu hoặc xét nghiệm chuyên biệt Khám da, lông, soi da, xác định trực tiếp tác nhân
Hướng kiểm soát Quản lý đường lây, xét nghiệm và điều trị phù hợp Kiểm soát ký sinh trùng trên vật nuôi và môi trường

Một đàn vật nuôi có thể nhiễm đồng thời nhiều loại ký sinh trùng. Do đó, cần đánh giá toàn bộ bệnh cảnh thay vì chỉ tập trung vào một biểu hiện riêng lẻ.

2. Ký sinh trùng lây vào đàn vật nuôi bằng những con đường nào?

Muốn kiểm soát ký sinh trùng hiệu quả, trang trại cần xác định không chỉ tác nhân đang tồn tại trên vật nuôi mà còn cả nguồn lây trong môi trường.

Tùy loài, ký sinh trùng có thể có vòng đời trực tiếp hoặc cần vật chủ trung gian để phát triển.

Lây qua phân, thức ăn và nước uống

Đây là con đường quan trọng đối với nhiều ký sinh trùng đường tiêu hóa.

Ở một số loài giun, trứng hoặc ấu trùng được thải ra môi trường qua phân. Sau khi phát triển đến giai đoạn có khả năng gây nhiễm, chúng có thể xâm nhập vào vật chủ mới qua thức ăn, nước uống hoặc những con đường khác tùy loài.

Tương tự, một số đơn bào đường ruột có thể tạo nang hoặc noãn nang được thải theo phân, tồn tại trong môi trường và tiếp tục tham gia chu kỳ lây nhiễm.

Nguy cơ có thể gia tăng khi:

  • Thức ăn tiếp xúc với phân hoặc nền chuồng bẩn.
  • Nguồn nước bị nhiễm chất thải.
  • Máng ăn, máng uống không được vệ sinh phù hợp.
  • Chất độn chuồng ẩm hoặc chất thải tích tụ.
  • Khu vực chăn thả có mức độ ô nhiễm cao.

Ví dụ, trong hệ thống nuôi gia cầm trên nền, việc quản lý chất độn chuồng và độ ẩm có vai trò quan trọng đối với nguy cơ cầu trùng.

Tuy nhiên, không phải tất cả ký sinh trùng đều lây qua đường phân – miệng. Việc xác định chính xác đường lây cần dựa trên đặc điểm của từng tác nhân.

Lây qua vật chủ trung gian

Một số ký sinh trùng không thể hoàn thành vòng đời nếu thiếu vật chủ trung gian.

Ví dụ, nhiều loài sán lá gan cần trải qua một giai đoạn phát triển trong ốc nước ngọt.

Sau khi rời vật chủ trung gian, ký sinh trùng có thể tồn tại dưới dạng có khả năng gây nhiễm trong môi trường. Gia súc có thể nhiễm khi ăn phải giai đoạn lây nhiễm phù hợp với vòng đời của tác nhân.

Vì vậy, đối với một số bệnh ký sinh trùng ở gia súc chăn thả, việc chỉ sử dụng thuốc trên đàn mà không đánh giá môi trường đồng cỏ và nguồn nước có thể khiến nguy cơ tái nhiễm vẫn tồn tại.

Lây qua tiếp xúc trực tiếp

Một số ngoại ký sinh trùng như chấy, rận và những loài ve ghẻ nhất định có thể lây truyền khi vật nuôi tiếp xúc gần với cá thể nhiễm.

Mật độ nuôi cao, sử dụng chung khu vực nghỉ hoặc không kiểm soát vật nuôi mới nhập đàn có thể làm tăng nguy cơ phát tán đối với những tác nhân có khả năng lây qua tiếp xúc.

Dụng cụ chăm sóc, chất độn chuồng hoặc môi trường cũng có thể tham gia vào quá trình lây truyền của một số loài.

Lây qua ve và côn trùng truyền bệnh

Một số động vật chân đốt có khả năng truyền tác nhân ký sinh trùng từ vật chủ nhiễm sang vật chủ khác.

Ví dụ, một số loài ve có thể truyền Babesia thông qua quá trình hút máu.

Đối với những trường hợp này, việc kiểm soát bệnh không chỉ tập trung vào ký sinh trùng tồn tại trong cơ thể vật nuôi mà còn cần xem xét quần thể ve, môi trường sống và đặc điểm dịch tễ tại địa phương.

Vì sao ký sinh trùng thường tái nhiễm?

Một trong những nguyên nhân khiến kiểm soát ký sinh trùng gặp khó khăn là một phần vòng đời của chúng có thể diễn ra ngoài cơ thể vật nuôi.

Ngay cả khi đã điều trị những cá thể nhiễm, trứng, ấu trùng, noãn nang hoặc vật chủ trung gian vẫn có thể tồn tại trong môi trường.

Do đó, nguy cơ tái nhiễm có thể tiếp tục nếu:

  • Chất thải không được xử lý phù hợp.
  • Nguồn thức ăn hoặc nước tiếp tục bị ô nhiễm.
  • Khu vực chăn thả duy trì nguồn lây.
  • Ngoại ký sinh trùng tồn tại trong môi trường.
  • Vật nuôi mới nhập đàn mang theo tác nhân.

Đây là lý do kiểm soát ký sinh trùng cần kết hợp quản lý vật nuôi với quản lý môi trường, thay vì chỉ tập trung vào việc sử dụng thuốc.

3. Ký sinh trùng ảnh hưởng đến sức khỏe và năng suất như thế nào?

Thiệt hại do ký sinh trùng không chỉ thể hiện ở những trường hợp vật nuôi bị bệnh nặng.

Trong nhiều trang trại, tình trạng nhiễm kéo dài hoặc nhiễm dưới lâm sàng có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng và năng suất mà không tạo ra dấu hiệu đặc trưng dễ nhận biết.

Giảm khả năng tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng

Nhiều ký sinh trùng đường ruột có thể gây tổn thương niêm mạc, phản ứng viêm hoặc làm thay đổi quá trình tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng.

Vật nuôi có thể xuất hiện:

  • Phân bất thường hoặc tiêu chảy.
  • Giảm lượng ăn.
  • Sụt cân.
  • Chậm tăng trọng.
  • Lông xù, thể trạng kém.

Ở vật nuôi non, một số tác nhân như cầu trùng có thể gây tổn thương đường ruột đáng kể. Nếu bệnh nặng, con non có thể bị mất nước, suy yếu và tăng nguy cơ tử vong.

Gây thiếu máu và suy giảm thể trạng

Một số loài ký sinh trùng hút máu có thể khiến vật nuôi bị mất máu kéo dài.

Khi mức độ nhiễm cao, biểu hiện có thể gồm:

  • Niêm mạc nhợt nhạt.
  • Yếu sức.
  • Giảm vận động.
  • Giảm tăng trưởng.
  • Suy giảm thể trạng.

Tuy nhiên, thiếu máu còn có thể liên quan đến dinh dưỡng, bệnh truyền nhiễm và nhiều rối loạn khác.

Vì vậy, niêm mạc nhợt chỉ là dấu hiệu cần kiểm tra thêm, không phải bằng chứng xác định nhiễm ký sinh trùng.

Tổn thương da và ảnh hưởng đến hành vi

Ngoại ký sinh trùng có thể gây ngứa, viêm da, rụng lông hoặc hình thành những vùng da đóng vảy.

Vật nuôi có thể liên tục cọ xát vào thành chuồng, hàng rào hoặc những bề mặt xung quanh.

Tình trạng này không chỉ làm tăng nguy cơ tổn thương da mà còn khiến vật nuôi khó chịu, giảm thời gian ăn uống hoặc nghỉ ngơi.

Khi kéo dài, hiệu quả sản xuất có thể bị ảnh hưởng.

Làm tăng nguy cơ mắc bệnh đi kèm

Một số ký sinh trùng có thể làm tổn thương mô, ảnh hưởng đến đáp ứng miễn dịch hoặc tạo điều kiện khiến những vấn đề sức khỏe khác trở nên nghiêm trọng hơn.

Ngoài ra, các loài ve có khả năng truyền bệnh có thể đưa tác nhân gây bệnh vào đàn trong quá trình hút máu.

Khi vật nuôi xuất hiện nhiều nhóm triệu chứng cùng lúc, bác sĩ thú y có thể cần xem xét khả năng đồng nhiễm thay vì chỉ tập trung vào một tác nhân.

Tác động đến hiệu quả sản xuất

Đối với trang trại thương mại, những chỉ tiêu đáng theo dõi gồm:

  • Tăng trọng thực tế so với kế hoạch.
  • Hiệu quả chuyển đổi thức ăn.
  • Sản lượng sữa hoặc trứng.
  • Tỷ lệ mắc bệnh và loại thải.
  • Chi phí chăm sóc, điều trị.

Nếu các chỉ số sản xuất giảm kéo dài nhưng chưa xác định được nguyên nhân, ký sinh trùng có thể là một trong những yếu tố cần được đưa vào quá trình đánh giá.

Mức độ thiệt hại phụ thuộc vào tác nhân, mức độ nhiễm, tình trạng vật nuôi và hiệu quả quản lý sức khỏe đàn.

4. Khi nào cần nghi ngờ vật nuôi nhiễm ký sinh trùng và làm xét nghiệm?

Nhân viên chăn nuôi cầm mẫu xét nghiệm tại trang trại bò để hỗ trợ kiểm tra ký sinh trùng thú y
Khi vật nuôi có biểu hiện gầy yếu, tiêu chảy, thiếu máu, ngứa hoặc giảm tăng trưởng kéo dài, cần kết hợp thăm khám và xét nghiệm phù hợp để xác định nguyên nhân thay vì tự kết luận nhiễm ký sinh trùng.

Không phải mọi trường hợp nhiễm ký sinh trùng đều có biểu hiện rõ.

Một số vật nuôi có thể vẫn ăn uống hoặc vận động tương đối bình thường trong giai đoạn đầu. Ngược lại, những triệu chứng như tiêu chảy, gầy yếu hoặc rụng lông cũng có thể xuất hiện do nguyên nhân khác.

Vì vậy, cần kết hợp quan sát, bệnh sử, điều kiện chăn nuôi và xét nghiệm phù hợp.

Những dấu hiệu gợi ý nội ký sinh trùng

Người chăn nuôi nên chú ý khi vật nuôi:

  • Gầy yếu không rõ nguyên nhân.
  • Chậm tăng trọng kéo dài.
  • Có tiêu chảy hoặc phân bất thường.
  • Niêm mạc nhợt.
  • Giảm ăn, giảm hoạt động.
  • Bụng phình hoặc thể trạng mất cân đối.
  • Giảm năng suất khi đang trong giai đoạn khai thác.

Các biểu hiện này cần được đánh giá cùng nhóm tuổi, lịch sử bệnh và điều kiện chăm sóc của đàn.

Ví dụ, một đàn dê chăn thả có nhiều cá thể giảm thể trạng có thể cần được đánh giá nguy cơ giun đường tiêu hóa. Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào tình trạng gầy yếu để kết luận và tự sử dụng thuốc.

Những dấu hiệu gợi ý ngoại ký sinh trùng

Ngoại ký sinh trùng thường tạo ra các thay đổi trên da hoặc lông.

Một số biểu hiện cần chú ý gồm:

  • Ngứa kéo dài.
  • Cọ xát thường xuyên.
  • Rụng lông từng vùng.
  • Da viêm, dày hoặc đóng vảy.
  • Quan sát thấy ve hoặc những ký sinh trùng khác.
  • Bồn chồn, giảm ăn hoặc suy giảm thể trạng.

Nhưng ngứa và rụng lông cũng có thể xuất hiện do bệnh da do nấm, vi khuẩn, dị ứng hoặc rối loạn dinh dưỡng.

Nếu chỉ dùng thuốc diệt ký sinh trùng khi chưa xác định nguyên nhân, việc xử lý có thể không mang lại hiệu quả mong muốn.

Xét nghiệm nào được sử dụng trong chẩn đoán ký sinh trùng?

Tùy tác nhân nghi ngờ, bác sĩ thú y có thể lựa chọn những phương pháp khác nhau.

Phương pháp Mục đích sử dụng
Xét nghiệm phân Tìm trứng giun, ấu trùng, nang hoặc noãn nang của một số ký sinh trùng
Xét nghiệm máu Hỗ trợ phát hiện một số ký sinh trùng đường máu và đánh giá những bất thường liên quan
Khám da, soi da hoặc lấy mẫu da Hỗ trợ phát hiện và xác định ngoại ký sinh trùng
Xét nghiệm chuyên biệt Được lựa chọn khi nghi tác nhân cần kỹ thuật phát hiện riêng

Đối với một số giun đường tiêu hóa, phương pháp đếm trứng trong phân còn có thể hỗ trợ theo dõi tình trạng nhiễm và đánh giá hiệu quả kiểm soát.

Xét nghiệm phân âm tính có loại trừ hoàn toàn ký sinh trùng không?

Không.

Kết quả có thể chịu ảnh hưởng bởi:

  • Phương pháp xét nghiệm.
  • Thời điểm lấy mẫu.
  • Mức độ nhiễm.
  • Giai đoạn phát triển của ký sinh trùng.
  • Khả năng bài thải trứng, nang hoặc ấu trùng.

Một số ký sinh trùng chưa đến giai đoạn bài thải hoặc không được phát hiện bằng xét nghiệm phân thông thường.

Nếu vẫn có căn cứ nghi ngờ, bác sĩ thú y có thể đề nghị lấy mẫu bổ sung hoặc sử dụng phương pháp khác.

Điều quan trọng là xét nghiệm cần trả lời đúng câu hỏi chẩn đoán, thay vì thực hiện một loại xét nghiệm cho mọi trường hợp.

5. Kiểm soát ký sinh trùng tại trang trại phải bắt đầu từ nguồn lây

Một chương trình kiểm soát hiệu quả không chỉ quan tâm đến số cá thể đang nhiễm mà còn phải tìm cách hạn chế các điều kiện giúp ký sinh trùng tiếp tục tồn tại và lây lan.

Tùy hệ thống chăn nuôi, những yếu tố cần ưu tiên có thể rất khác nhau.

Với trang trại nuôi nhốt: Quản lý chất thải và vệ sinh

Ở các hệ thống nuôi nhốt, chất thải có thể tạo điều kiện cho một số giai đoạn lây nhiễm của ký sinh trùng tồn tại trong môi trường.

Trang trại cần chú ý:

  • Thu gom và xử lý phân thường xuyên.
  • Làm sạch nền chuồng.
  • Kiểm soát nước đọng và độ ẩm.
  • Quản lý chất độn chuồng.
  • Vệ sinh máng ăn, máng uống.
  • Vệ sinh dụng cụ chăm sóc và khu vực vận chuyển vật nuôi.

Đặc biệt, nhiều loại trứng hoặc noãn nang ký sinh trùng có khả năng đề kháng với một số chất khử trùng thông thường.

Vì vậy, làm sạch cơ học và loại bỏ chất thải là những biện pháp rất quan trọng.

Không nên mặc định việc phun chất khử trùng có thể tiêu diệt toàn bộ ký sinh trùng trong môi trường.

Với trang trại chăn thả: Quản lý đồng cỏ và nguồn nước

Trong các hệ thống chăn thả trâu, bò, dê hoặc cừu, trứng và ấu trùng của một số ký sinh trùng có thể tồn tại ngoài môi trường đồng cỏ.

Nguy cơ nhiễm có thể chịu ảnh hưởng bởi:

  • Mật độ chăn thả.
  • Mức độ ô nhiễm phân.
  • Điều kiện nhiệt độ và độ ẩm.
  • Khu vực có nước đọng.
  • Sự hiện diện của vật chủ trung gian.
  • Lịch sử sử dụng đồng cỏ.

Các biện pháp như phân bổ khu vực chăn thả, quản lý mật độ hoặc cho đồng cỏ nghỉ có thể được cân nhắc theo điều kiện thực tế.

Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào vòng đời ký sinh trùng, khí hậu và cách tổ chức chăn nuôi.

Không nên cho rằng một đồng cỏ đã nghỉ trong khoảng thời gian cố định sẽ hoàn toàn không còn ký sinh trùng.

Với ngoại ký sinh trùng: Kiểm soát cả vật nuôi và môi trường

Khi phát hiện ve, chấy, rận hoặc ve ghẻ, trang trại cần đánh giá phạm vi nhiễm trong đàn và điều kiện môi trường liên quan.

Tùy tác nhân, biện pháp kiểm soát có thể gồm:

  • Khám và đánh giá vật nuôi.
  • Xác định loài ký sinh trùng.
  • Kiểm soát những cá thể nhiễm theo hướng dẫn thú y.
  • Vệ sinh khu vực nuôi và dụng cụ phù hợp.
  • Đánh giá môi trường có khả năng duy trì nguồn lây.
  • Theo dõi nguy cơ tái nhiễm sau xử lý.

Đối với ve, cần lưu ý rằng nhiều loài trải qua một phần vòng đời ngoài cơ thể vật chủ.

Do đó, chỉ xử lý ve đang quan sát thấy trên vật nuôi có thể chưa đủ để kiểm soát nguy cơ lâu dài.

Kiểm soát vật nuôi mới nhập đàn

Vật nuôi mới nhập có thể mang ký sinh trùng ngay cả khi chưa biểu hiện bệnh.

Trước khi đưa vào đàn chính, cần:

  • Kiểm tra nguồn gốc và tình trạng sức khỏe.
  • Áp dụng quy trình cách ly phù hợp.
  • Quan sát những biểu hiện bất thường.
  • Thực hiện xét nghiệm khi có chỉ định.
  • Xem xét biện pháp phòng hoặc điều trị sau khi đánh giá nguy cơ.

Bước này giúp hạn chế đưa thêm tác nhân ký sinh trùng vào đàn, bao gồm cả những quần thể có khả năng giảm nhạy cảm với thuốc đã sử dụng tại trang trại.

Theo dõi nguy cơ theo mùa và theo nhóm vật nuôi

Không phải mọi nhóm tuổi hoặc giai đoạn sản xuất đều có nguy cơ tương đương.

Ví dụ, vật nuôi non có thể nhạy cảm hơn với một số ký sinh trùng đường tiêu hóa, trong khi nguy cơ của gia súc chăn thả còn phụ thuộc nhiều vào môi trường và điều kiện khí hậu.

Trang trại nên kết hợp dữ liệu:

  • Loài và nhóm tuổi.
  • Hệ thống nuôi nhốt hoặc chăn thả.
  • Lịch sử nhiễm.
  • Điều kiện thời tiết.
  • Mức độ vệ sinh.
  • Kết quả xét nghiệm.
  • Lịch sử sử dụng thuốc.

Từ đó có thể xây dựng chương trình kiểm soát theo nguy cơ thực tế thay vì áp dụng cùng một lịch cho mọi đàn.

6. Khi phát hiện ký sinh trùng trong đàn, nên xử lý theo trình tự nào?

Khi một hoặc nhiều vật nuôi có dấu hiệu nghi nhiễm ký sinh trùng, người chăn nuôi nên bắt đầu bằng việc đánh giá tình trạng đàn trước khi quyết định sử dụng thuốc.

Bước 1: Xác định cá thể và phạm vi bị ảnh hưởng

Quan sát các biểu hiện như:

  • Tiêu chảy.
  • Gầy yếu.
  • Niêm mạc nhợt.
  • Ngứa hoặc tổn thương da.
  • Giảm tăng trọng.
  • Giảm sản lượng.

Đồng thời ghi nhận nhóm tuổi, số cá thể có triệu chứng và khu vực chuồng nuôi.

Nếu vật nuôi có dấu hiệu mất nước nghiêm trọng, thiếu máu nặng, suy yếu nhanh hoặc không thể đứng, cần hỗ trợ thú y khẩn cấp.

Bước 2: Kiểm tra điều kiện chăn nuôi

Rà soát những yếu tố có thể góp phần duy trì nguồn lây:

  • Vệ sinh và quản lý chất thải.
  • Nguồn thức ăn, nước uống.
  • Mật độ nuôi.
  • Điều kiện chăn thả.
  • Lịch sử nhập đàn.
  • Lịch sử nhiễm ký sinh trùng.
  • Các đợt sử dụng thuốc trước đây.

Những thông tin này giúp xác định nguy cơ và hỗ trợ lựa chọn phương pháp kiểm tra tiếp theo.

Bước 3: Xác định nhóm ký sinh trùng nghi ngờ

Cần phân biệt khả năng nhiễm nội ký sinh trùng, ngoại ký sinh trùng hoặc các nguyên nhân sức khỏe khác.

Ví dụ, vật nuôi bị tiêu chảy kéo dài có thể cần đánh giá giun, đơn bào đường ruột nhưng cũng không được bỏ qua nguyên nhân dinh dưỡng hoặc các bệnh truyền nhiễm khác.

Tương tự, một cá thể ngứa nhiều có thể mắc bệnh ghẻ nhưng cũng có thể bị bệnh da do tác nhân khác.

Bước 4: Thực hiện xét nghiệm khi phù hợp

Bác sĩ thú y có thể lựa chọn:

  • Xét nghiệm phân.
  • Xét nghiệm máu.
  • Soi da hoặc lấy mẫu da.
  • Phương pháp chẩn đoán chuyên biệt.

Việc lựa chọn phụ thuộc vào tác nhân nghi ngờ, loài vật nuôi và mục tiêu đánh giá.

Bước 5: Lựa chọn biện pháp kiểm soát

Biện pháp xử lý cần căn cứ vào:

  • Loài ký sinh trùng.
  • Mức độ nhiễm.
  • Độ tuổi và sức khỏe vật nuôi.
  • Giai đoạn sản xuất.
  • Điều kiện chăn nuôi.
  • Lịch sử điều trị và nguy cơ kháng thuốc.

Trong nhiều trường hợp, cần kết hợp điều trị có chỉ định với cải thiện vệ sinh, quản lý nguồn lây và điều chỉnh chương trình chăm sóc.

Bước 6: Theo dõi đáp ứng và nguy cơ tái nhiễm

Sau khi xử lý, cần tiếp tục theo dõi:

  • Triệu chứng lâm sàng.
  • Tình trạng ăn uống.
  • Tăng trọng hoặc năng suất.
  • Mức độ tổn thương da.
  • Kết quả xét nghiệm theo chỉ định.

Nếu bệnh không cải thiện hoặc tái phát, không nên tự động lặp lại thuốc cũ.

Nguyên nhân có thể liên quan đến chẩn đoán chưa phù hợp, nguồn lây chưa được kiểm soát, sử dụng thuốc chưa đúng hoặc ký sinh trùng giảm nhạy cảm với hoạt chất.

Bác sĩ thú y có thể đề nghị xét nghiệm bổ sung để đánh giá lại và điều chỉnh chương trình kiểm soát.

7. Sử dụng thuốc chống ký sinh trùng: Vì sao không nên tẩy định kỳ theo một lịch chung?

Các viên thuốc đặt trên lịch minh họa việc lập kế hoạch sử dụng thuốc chống ký sinh trùng cho vật nuôi
Không có một lịch tẩy ký sinh trùng phù hợp cho tất cả vật nuôi. Việc lựa chọn thuốc và thời điểm sử dụng cần dựa trên loài, độ tuổi, nguy cơ nhiễm, điều kiện chăn nuôi và hướng dẫn thú y.

Thuốc chống ký sinh trùng đóng vai trò quan trọng trong điều trị nhiều bệnh ký sinh trùng. Tuy nhiên, hiệu quả không giống nhau giữa các hoạt chất và các nhóm tác nhân.

Một loại thuốc có hiệu quả với giun tròn không đồng nghĩa sẽ kiểm soát được cầu trùng, ve, ve ghẻ hoặc tất cả các loại sán.

Do đó, không có một phác đồ tẩy ký sinh trùng phù hợp cho mọi loài vật nuôi và mọi hệ thống chăn nuôi.

Chọn thuốc theo tác nhân và đối tượng vật nuôi

Khi lựa chọn thuốc, cần xem xét:

  • Loài ký sinh trùng.
  • Loài vật nuôi.
  • Tuổi và tình trạng sức khỏe.
  • Mức độ nhiễm.
  • Chỉ định được phép của sản phẩm.
  • Đường dùng và liều.
  • Lịch sử sử dụng thuốc.
  • Nguy cơ kháng thuốc.

Không nên thay đổi hoặc phối hợp nhiều thuốc chỉ vì nghi ngờ một sản phẩm không còn hiệu quả.

Nguy cơ kháng thuốc chống ký sinh trùng

Sử dụng thuốc quá thường xuyên hoặc không dựa trên đánh giá nguy cơ có thể tạo áp lực chọn lọc, khiến những quần thể ký sinh trùng có khả năng kháng thuốc tồn tại và tiếp tục phát triển.

Đối với một số ký sinh trùng đường tiêu hóa ở gia súc nhai lại, các chiến lược điều trị có chọn lọc dựa trên nguy cơ và tình trạng thực tế có thể giúp hạn chế sử dụng thuốc không cần thiết.

Việc xây dựng chương trình kiểm soát nên dựa vào dữ liệu của trang trại và hướng dẫn chuyên môn.

Tuân thủ đúng liều và đường dùng

Thuốc chống ký sinh trùng cần được sử dụng theo đúng:

  • Loài được chỉ định.
  • Liều lượng.
  • Đường dùng.
  • Tần suất và thời gian sử dụng.
  • Hướng dẫn của sản phẩm.

Dùng liều không phù hợp có thể làm giảm hiệu quả hoặc gây phản ứng bất lợi.

Không nên tự tăng liều, giảm liều, chuyển đường dùng hoặc kết hợp thuốc khi chưa có đánh giá của bác sĩ thú y.

Thời gian ngừng thuốc trong chăn nuôi

Đối với vật nuôi cung cấp thực phẩm, việc tuân thủ thời gian ngừng thuốc có vai trò quan trọng để kiểm soát nguy cơ tồn dư.

Thời gian ngừng thuốc có thể khác nhau tùy:

  • Hoạt chất và chế phẩm.
  • Loài vật nuôi.
  • Liều và đường dùng.
  • Sản phẩm thực phẩm như thịt, sữa hoặc trứng.
  • Quy định và điều kiện sử dụng cụ thể.

Không nên lấy thời gian ngừng thuốc của sản phẩm này để áp dụng cho sản phẩm khác, ngay cả khi có cùng hoạt chất.

Trang trại cần ghi chép đầy đủ:

  • Tên thuốc.
  • Đối tượng điều trị.
  • Ngày sử dụng.
  • Liều và đường dùng.
  • Thời gian ngừng thuốc.
  • Thời điểm đủ điều kiện xuất bán theo hướng dẫn áp dụng.

Thuốc chống ký sinh trùng cần được sử dụng cùng các biện pháp kiểm soát nguồn lây, thay vì trở thành biện pháp duy nhất trong chương trình phòng bệnh.

8. Một số ký sinh trùng ở vật nuôi có thể lây sang người

Một số ký sinh trùng ở động vật có khả năng lây truyền sang người và gây bệnh. Tuy nhiên, không phải tất cả ký sinh trùng thú y đều có nguy cơ này.

Đường lây phụ thuộc vào từng tác nhân và có thể liên quan đến:

  • Tiếp xúc với phân hoặc môi trường bị ô nhiễm.
  • Sử dụng nước hoặc thực phẩm nhiễm ký sinh trùng.
  • Ăn thịt hoặc sản phẩm động vật chưa được chế biến an toàn.
  • Tiếp xúc với động vật mang tác nhân.
  • Bị động vật chân đốt mang tác nhân gây bệnh đốt hoặc hút máu.

Ví dụ, Toxoplasma gondii là một ký sinh trùng có ý nghĩa đối với cả sức khỏe động vật và sức khỏe con người. Nguy cơ phơi nhiễm có thể liên quan đến thực phẩm hoặc môi trường bị ô nhiễm.

Một số bệnh ký sinh trùng khác cũng có mối liên hệ với động vật nuôi và chuỗi thực phẩm.

Biện pháp hạn chế nguy cơ

Người chăn nuôi và nhân sự tại trang trại nên:

  • Rửa tay và thực hiện vệ sinh cá nhân sau khi tiếp xúc với động vật hoặc chất thải.
  • Sử dụng phương tiện bảo hộ phù hợp.
  • Quản lý phân và chất thải đúng quy trình.
  • Kiểm soát nguồn nước.
  • Đảm bảo vệ sinh dụng cụ và khu vực chăm sóc.
  • Tuân thủ các yêu cầu về kiểm soát giết mổ và an toàn thực phẩm.

Khi nghi ngờ bệnh có khả năng lây truyền giữa động vật và người, cần tham khảo cơ quan chuyên môn hoặc nhân viên y tế để được hướng dẫn phù hợp.

Việc phòng ngừa ký sinh trùng trong chăn nuôi vì vậy không chỉ liên quan đến năng suất mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

9. Checklist đánh giá nguy cơ ký sinh trùng tại trang trại

Trang trại có thể sử dụng danh sách sau để rà soát những yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ nhiễm và tái nhiễm ký sinh trùng.

Nội dung cần kiểm tra Câu hỏi dành cho trang trại
Chuồng trại và chất thải Phân, chất độn chuồng và nước đọng có được quản lý phù hợp không?
Thức ăn Thức ăn có được bảo quản sạch, hạn chế tiếp xúc với phân và nền bẩn không?
Nước uống Nguồn nước và máng uống có được kiểm soát vệ sinh không?
Mật độ nuôi Mật độ có phù hợp với loài và hệ thống chăn nuôi không?
Khu vực chăn thả Đã đánh giá nguy cơ ký sinh trùng theo điều kiện đồng cỏ và nguồn nước chưa?
Vật nuôi mới nhập Có quy trình kiểm tra sức khỏe và cách ly phù hợp không?
Theo dõi sức khỏe Có ghi nhận tình trạng tiêu chảy, gầy yếu, thiếu máu và tổn thương da không?
Xét nghiệm Có kế hoạch xét nghiệm dựa trên nguy cơ và tư vấn thú y không?
Sử dụng thuốc Thuốc có được lựa chọn theo đối tượng, tác nhân và chỉ định phù hợp không?
Thời gian ngừng thuốc Có kiểm soát thời gian ngừng thuốc trước khi xuất bán sản phẩm động vật không?
Đánh giá hiệu quả Có theo dõi tình trạng tái nhiễm và điều chỉnh chương trình kiểm soát khi cần không?

Việc rà soát nên được thực hiện theo điều kiện thực tế của từng đàn, không nhất thiết áp dụng cùng một tần suất cho tất cả trang trại.

Những cơ sở từng ghi nhận bệnh ký sinh trùng tái phát hoặc hiệu quả điều trị giảm cần chú trọng hơn đến xét nghiệm, kiểm tra môi trường và đánh giá lịch sử sử dụng thuốc.

Câu hỏi thường gặp về ký sinh trùng thú y

Cận cảnh tai bò có các tổn thương da và đốm sẫm màu, minh họa việc kiểm tra ngoại ký sinh trùng
Ngoại ký sinh trùng như ve, ve ghẻ, chấy và rận có thể gây ngứa, viêm da, rụng lông hoặc đóng vảy. Tuy nhiên, cần kiểm tra để phân biệt với các bệnh da do nấm, vi khuẩn hoặc nguyên nhân khác.

Nội ký sinh trùng và ngoại ký sinh trùng khác nhau như thế nào?

Nội ký sinh trùng sống bên trong cơ thể vật nuôi, chẳng hạn trong đường tiêu hóa, máu, gan hoặc các mô khác.

Ngoại ký sinh trùng sống trên da, lông và bề mặt cơ thể. Hai nhóm có đường lây, biểu hiện và phương pháp kiểm soát khác nhau.

Vật nuôi nhiễm ký sinh trùng có những biểu hiện gì?

Các dấu hiệu có thể gồm tiêu chảy, gầy yếu, thiếu máu, giảm tăng trưởng, ngứa, rụng lông hoặc tổn thương da.

Tuy nhiên, một số trường hợp nhiễm không biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Cần kết hợp thăm khám và xét nghiệm phù hợp để xác định nguyên nhân.

Ký sinh trùng thường lây qua những con đường nào?

Tùy tác nhân, ký sinh trùng có thể lây qua thức ăn, nước uống, phân, đất, tiếp xúc trực tiếp, vật chủ trung gian hoặc động vật chân đốt truyền bệnh.

Đường lây cụ thể phụ thuộc vào vòng đời của từng loài ký sinh trùng.

Có nên tẩy ký sinh trùng định kỳ cho tất cả vật nuôi không?

Không nên áp dụng một lịch tẩy ký sinh trùng cố định cho mọi đàn.

Tần suất và phương pháp kiểm soát cần dựa trên loài vật nuôi, độ tuổi, điều kiện chăn nuôi, mức độ nguy cơ, lịch sử nhiễm và kết quả đánh giá thú y.

Sử dụng thuốc quá thường xuyên khi không cần thiết có thể làm tăng nguy cơ kháng thuốc.

Vì sao vật nuôi vẫn nhiễm ký sinh trùng sau khi sử dụng thuốc?

Tình trạng này có thể liên quan đến:

  • Tái nhiễm từ môi trường.
  • Thuốc không phù hợp với tác nhân.
  • Sử dụng chưa đúng hướng dẫn.
  • Quần thể ký sinh trùng giảm nhạy cảm với hoạt chất.
  • Chẩn đoán nguyên nhân ban đầu chưa phù hợp.

Cần đánh giá lại trước khi tiếp tục sử dụng hoặc thay đổi thuốc.

Xét nghiệm phân âm tính có loại trừ hoàn toàn bệnh ký sinh trùng không?

Không.

Một kết quả âm tính đơn lẻ không loại trừ hoàn toàn khả năng nhiễm. Một số ký sinh trùng chưa đến giai đoạn bài thải trứng, nang hoặc ấu trùng, trong khi những tác nhân khác cần phương pháp phát hiện riêng.

Nếu vẫn nghi ngờ, bác sĩ thú y có thể chỉ định xét nghiệm bổ sung.

Ký sinh trùng ở vật nuôi có lây sang người không?

Một số loài có thể lây sang người qua thực phẩm, nước, môi trường bị ô nhiễm hoặc vật truyền bệnh.

Tuy nhiên, nguy cơ khác nhau tùy tác nhân. Vệ sinh cá nhân, quản lý chất thải và đảm bảo an toàn thực phẩm là những biện pháp phòng ngừa quan trọng.

Khi nào cần liên hệ bác sĩ thú y?

Cần liên hệ bác sĩ thú y khi vật nuôi có triệu chứng kéo dài, gầy yếu nghiêm trọng, thiếu máu, tiêu chảy nặng, mất nước, suy giảm thể trạng nhanh hoặc khi nhiều cá thể trong đàn xuất hiện biểu hiện tương tự.

Nếu vật nuôi có dấu hiệu nguy kịch, cần được hỗ trợ thú y khẩn cấp.

Tăng cường kiểm soát ký sinh trùng và bảo vệ sức khỏe đàn cùng VIETSTOCK

Ký sinh trùng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, khả năng tăng trưởng và năng suất vật nuôi, đặc biệt khi nguồn lây tồn tại trong môi trường chăn nuôi hoặc thông qua các vật chủ trung gian. Để hạn chế nguy cơ tái nhiễm, trang trại cần kết hợp chẩn đoán, sử dụng thuốc phù hợp, vệ sinh chuồng trại và theo dõi sức khỏe đàn thay vì chỉ xử lý khi xuất hiện triệu chứng rõ ràng.

Trong hành trình thúc đẩy sự phát triển của ngành chăn nuôi và thú y, VIETSTOCK đóng vai trò kết nối doanh nghiệp, chuyên gia và các đơn vị cung cấp giải pháp trong toàn chuỗi giá trị. Những hoạt động trao đổi chuyên môn và giới thiệu công nghệ tại VIETSTOCK 2026 góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận các hướng phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe vật nuôi và cải thiện điều kiện chăn nuôi.

Đối với các cơ sở đang tìm cách kiểm soát ký sinh trùng hiệu quả hơn, những nhóm giải pháp đáng quan tâm gồm:

  • Chẩn đoán và xét nghiệm ký sinh trùng: tìm hiểu thiết bị, vật tư và công nghệ hỗ trợ phát hiện ký sinh trùng trong mẫu phân, máu hoặc trên da vật nuôi.
  • Thuốc thú y và sản phẩm kiểm soát ký sinh trùng: tham khảo các nhóm sản phẩm phù hợp với từng loài vật nuôi, đồng thời chú trọng sử dụng thuốc có trách nhiệm và hạn chế nguy cơ kháng thuốc.
  • Vệ sinh và an toàn sinh học: tiếp cận giải pháp xử lý chất thải, vệ sinh chuồng trại và kiểm soát nguồn lây nhiễm trong môi trường chăn nuôi.
  • Kiểm soát côn trùng và vật chủ trung gian: tìm hiểu công nghệ, thiết bị và biện pháp hỗ trợ hạn chế ve, ruồi cùng các tác nhân có thể tham gia vào quá trình lây truyền ký sinh trùng.
  • Giám sát sức khỏe và quản lý đàn: tham khảo công cụ ghi nhận kết quả xét nghiệm, lịch sử sử dụng thuốc và theo dõi tình trạng tái nhiễm để hỗ trợ xây dựng kế hoạch phòng bệnh lâu dài.

Sau ba ngày diễn ra từ 21–23/10/2026, VIETSTOCK tiếp tục cho thấy giá trị của việc kết nối các đơn vị trong ngành chăn nuôi và thú y. Đối với những cơ sở đang tìm kiếm giải pháp kiểm soát ký sinh trùng, sự kết nối giữa doanh nghiệp thuốc thú y, đơn vị chẩn đoán và nhà cung cấp công nghệ mở ra cơ hội trao đổi chuyên môn, tìm hiểu những hướng tiếp cận phù hợp với điều kiện sản xuất. Những giá trị kết nối này cũng được phản ánh trong bài tổng kết về vai trò của VIETSTOCK 2026 đối với ngành chăn nuôi Việt Nam.

Tiếp nối những hoạt động chuyên ngành, VIETSTOCK 2027 dự kiến diễn ra từ ngày 20–22/10/2027 tại Trung tâm Hội chợ và Triển lãm Sài Gòn (SECC), TP. Hồ Chí Minh. Sự kiện tiếp tục là điểm hẹn để cộng đồng chăn nuôi, bác sĩ thú y và doanh nghiệp tìm hiểu xu hướng, chia sẻ kinh nghiệm và mở rộng kết nối trong ngành.

Website sự kiện: VIETSTOCK

Liên hệ:

Đặt gian hàng: Ms. Sophie Nguyen – [email protected]

Hỗ trợ tham quan: Ms. Phuong – [email protected]

Hỗ trợ truyền thông & marketing: Ms. Anita Pham – [email protected]

 

Chia sẻ:
×

FanPage

Vietstock Vietnam